Czy szabat jest tylko dla Żydów?

„Szabat? Przecież to żydowskie święto. My jesteśmy chrześcijanami." Wielu ludzi szczerze tak myśli — szabat kojarzy się z synagogą, menorą i Izraelem. Skoro to znak żydowskiej tożsamości, to co chrześcijaninowi do niego? A jednak wystarczy otworzyć Biblię na pierwszej stronie, żeby to skojarzenie zaczęło się sypać.

Skąd się bierze ten zarzut

Bądźmy uczciwi: argument „szabat jest dla Żydów" ma swoje podstawy. To Izraelowi Bóg powiedział na Synaju: „Pamiętaj o dniu szabatu" (Wj 20,8). To Izraelowi oznajmił: „znakiem jest on na wieki między mną a synami izraelskimi" (Wj 31,17). W Księdze Powtórzonego Prawa szabat łączy się z wyjściem z Egiptu (Pwt 5,15) — wydarzeniem z historii jednego narodu. Niektórzy wyciągają stąd wniosek: szabat narodził się na Synaju, był przepisem przymierza z Izraelem i razem z tym przymierzem przeminął. Tak twierdzi na przykład cała szkoła tzw. teologii nowego przymierza.

Tylko że ten wniosek pomija jedno zasadnicze pytanie: kiedy i dla kogo szabat został ustanowiony?

Szabat jest starszy niż pierwszy Żyd

Biblia odpowiada już w drugim rozdziale: „I ukończył Bóg w siódmym dniu dzieło swoje, które uczynił, i odpoczął dnia siódmego od wszelkiego dzieła, które uczynił. I pobłogosławił Bóg dzień siódmy, i poświęcił go" (Rdz 2,2–3). To dzieje się w Edenie — tysiące lat przed Abrahamem, przed Mojżeszem, przed istnieniem narodu izraelskiego. W ogrodzie nie było wtedy ani jednego Żyda. Byli tylko ludzie: Adam i Ewa. Jeśli szabat byłby instytucją żydowską, co robi na pierwszej stronie historii całej ludzkości?

John Nevins Andrews ujął to celnie, pisząc o nadaniu szabatu Izraelowi na pustyni: „It was now given them, not now made for them. It was made for man at the close of the first week of time" — szabat został wtedy Izraelowi powierzony, a nie wtedy dla niego stworzony; stworzony był dla człowieka pod koniec pierwszego tygodnia czasu (History of the Sabbath). Izrael nie był twórcą szabatu, lecz jego depozytariuszem — narodem, któremu Bóg powierzył prawdę należącą do wszystkich, gdy inne narody odeszły do bożków. Tak samo jest zresztą z całą Biblią: spisali ją niemal wyłącznie Izraelici, a nikt nie mówi, że jest „tylko dla Żydów".

Warto dodać, że Izraelowi powierzono szabat jeszcze przed Synajem — przy cudzie manny, która nie spadała siódmego dnia (Wj 16). Bóg pyta wtedy: „Jak długo będziecie się wzbraniali przestrzegać moich przykazań i moich praw?" (Wj 16,28). Tak nie pyta się o prawo, które dopiero ma zostać nadane — tak upomina się o coś, co istniało od dawna.

Jezus: „szabat dla człowieka"

Najmocniejsze słowo w tej sprawie wypowiedział sam Jezus: „Szabat jest ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu" (Mk 2,27). Nie powiedział: „dla Żyda". Powiedział: „dla człowieka" — i to słowo rozstrzyga.

Samuele Bacchiocchi zwraca uwagę, że Jezus celowo sięga tu do samego początku. Greckie „ustanowiony" (dosłownie: „stał się") nawiązuje do stworzenia szabatu, a słowo „człowiek" wskazuje na jego ogólnoludzkie przeznaczenie: „to establish the human and universal value of the Sabbath, Christ reverts to its very origin right after the creation of man" — aby wykazać ludzką i uniwersalną wartość szabatu, Chrystus cofa się do jego źródła, tuż po stworzeniu człowieka (The Sabbath Under Crossfire). To była zresztą odpowiedź na bardzo konkretny pogląd. W czasach Jezusa niektórzy nauczyciele żydowscy twierdzili dokładnie to, co dziś słyszymy w odwróconej formie — że szabat jest wyłączną własnością Izraela. Starożytna Księga Jubileuszy pisała, że Bóg pozwolił świętować szabat „tylko Izraelowi". Jezus prostuje to jednym zdaniem: szabat był „dla człowieka" — dla ludzkości — zanim ktokolwiek podzielił ją na Żydów i pogan.

Izajasz: szabat dla cudzoziemców

A co z ludźmi spoza Izraela w czasach Starego Testamentu? Prorok Izajasz zostawił tekst, który zdumiewa swoją otwartością. Bóg mówi o cudzoziemcach: „Cudzoziemców zaś, którzy przystali do Pana, aby mu służyć... wszystkich, którzy przestrzegają szabatu, nie bezczeszcząc go, i trzymają się mojego przymierza, wprowadzę na moją świętą górę i sprawię im radość w moim domu modlitwy... gdyż mój dom będzie zwany domem modlitwy dla wszystkich ludów" (Iz 56,6–7).

Jo Ann Davidson komentuje: Izajasz pokazuje, że „the Sabbath was not given just to the Jews but was intended for all peoples, including non-Jewish foreigners" — szabat nie został dany tylko Żydom, lecz był przeznaczony dla wszystkich ludów, łącznie z cudzoziemcami (Rediscovering the Glory of the Sabbath). Co więcej, już prawo Mojżeszowe nakazywało, by w szabat odpoczywał także „obcy przybysz" (Wj 23,12) — podczas gdy na przykład w Passze cudzoziemiec nie mógł uczestniczyć bez obrzezania (Wj 12,48). Andrews widzi w tym ważną różnicę: święta wyrastające z historii Izraela były dla członków Izraela; szabat, wyrastający ze stworzenia, był i dla swoich, i dla obcych. Pascha upamiętnia wyjście jednego narodu z Egiptu. Szabat upamiętnia stworzenie świata — a stworzeni jesteśmy wszyscy.

I jeszcze spojrzenie w przyszłość: opisując nową ziemię, Izajasz zapowiada, że „od szabatu do szabatu przychodzić będzie każdy człowiek (dosłownie: wszelkie ciało), aby mi oddać pokłon — mówi Pan" (Iz 66,23). Szabat sięga więc od Edenu po wieczność — a na obu końcach tej historii świętują go nie Żydzi, lecz po prostu ludzie.

A znak przymierza?

Ktoś zapyta: skoro szabat był „znakiem między mną a synami izraelskimi", czy nie czyni go to żydowskim? Nie bardziej, niż małżeństwo — także ustanowione w Edenie i także objęte prawem Synaju — stało się przez to instytucją wyłącznie żydowską. Bóg wziął dar dany ludzkości przy stworzeniu i uczynił go znakiem swojej więzi z ludem, który wówczas jako jedyny Go znał. Gdy w Chrystusie do tego ludu zostali doszczepieni wierzący ze wszystkich narodów (Rz 11,17; Ga 3,29), odziedziczyli i to, co było znakiem więzi z Bogiem. Nowy Testament nigdzie nie mówi, że szabat skurczył się do jednego narodu — przeciwnie, mówi, że „pozostaje jeszcze odpocznienie dla ludu Bożego" (Hbr 4,9).

Konkluzja

Czy szabat jest tylko dla Żydów? Nie — i mówi to sama Biblia na trzech poziomach. U początku: szabat został pobłogosławiony i poświęcony w Edenie, dla Adama i Ewy, zanim istniał jakikolwiek naród. W centrum: Jezus oświadczył, że szabat został ustanowiony „dla człowieka" — nie dla jednego plemienia. I u proroków: Izajasz zaprasza do szabatu cudzoziemców, a na nowej ziemi świętować go będzie „wszelkie ciało". Izraelowi szabat powierzono, ale stworzono go dla ludzkości. Jeśli jesteś człowiekiem — szabat jest także dla ciebie.

Źródła

• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week
• Jo Ann Davidson, Rediscovering the Glory of the Sabbath