Czy apostołowie święcili niedzielę?

Skoro niemal cały świat chrześcijański gromadzi się w niedzielę, to chyba zaczęło się to od apostołów? Tak podpowiada intuicja wielu wierzących. Ale intuicja to nie dowód. Na szczęście mamy Nowy Testament — i możemy po prostu sprawdzić, co mówi.

Osiem wzmianek — i ani jednego nakazu

Pierwszy dzień tygodnia, czyli nasza niedziela, pojawia się w całym Nowym Testamencie dokładnie osiem razy: Mt 28,1; Mk 16,2; Mk 16,9; Łk 24,1; J 20,1; J 20,19; Dz 20,7 i 1 Kor 16,2. To wszystko. Osiem zdań w dwudziestu siedmiu księgach. Już sama ta liczba powinna dać do myślenia — gdyby apostołowie wprowadzili nowy święty dzień w miejsce szabatu, czyli zmienili jedno z dziesięciu przykazań, spodziewalibyśmy się wyraźnego polecenia, wyjaśnienia, sporu, soboru. Obrzezanie, znacznie drobniejsza sprawa, wywołało w młodym Kościele burzę opisaną w całym 15. rozdziale Dziejów Apostolskich. O zmianie dnia odpoczynku — ani słowa.

Kompilacja wypowiedzi różnych wyznań zebrana przez Kwame Adu Poku ujmuje to krótko: „The first day of the week is mentioned only eight times in all the New Testament… None of these utterances refer to it as a holy day" — pierwszy dzień tygodnia jest wspomniany w całym Nowym Testamencie tylko osiem razy i żadna z tych wypowiedzi nie nazywa go dniem świętym.

Sześć wzmianek to jeden poranek

Przyjrzyjmy się bliżej. Sześć z ośmiu tekstów (Mt 28,1; Mk 16,2.9; Łk 24,1; J 20,1.19) opisuje jedno i to samo wydarzenie: poranek zmartwychwstania i wieczór tego samego dnia. Kobiety idą do grobu, zastają go pustym, a wieczorem Jezus ukazuje się uczniom. Ewangeliści podają dzień tygodnia, bo opowiadają historię — tak samo jak podają, że Jezus umarł w dzień przygotowania. Ani jedno z tych zdań nie mówi, że ten dzień ma być odtąd świętowany.

Co więcej, te same teksty pokazują coś przeciwnego. Łukasz pisze, że kobiety „przez szabat odpoczywały według przykazania" (Łk 23,56) — i dopiero „pierwszego dnia tygodnia" wróciły do pracy przy grobie. Uczniowie zaś zebrali się tego wieczoru nie na nabożeństwie, lecz za zamkniętymi drzwiami „z bojaźni przed Żydami" (J 20,19). Biblista Clinton Wahlen, który przebadał wszystkie te teksty, podsumowuje: „None of these meetings ever mention worship, nor do they appear to be connected with worship in any way" — żadne z tych spotkań nie wspomina o nabożeństwie ani nie wydaje się w jakikolwiek sposób z nim związane. Warto też zauważyć, że gdy apostołowie głosili zmartwychwstanie, łączyli je z „trzecim dniem" według proroctw (1 Kor 15,4; Łk 24,7) — nie z „pierwszym dniem tygodnia".

Dwie pozostałe wzmianki

Zostają dwa teksty. W Dziejach 20,7 czytamy o wieczornym zebraniu w Troadzie „pierwszego dnia tygodnia", podczas którego Paweł przemawiał aż do północy. Kontekst sam wyjaśnia okoliczności: było to pożegnalne spotkanie przed odjazdem apostoła, który „nazajutrz zamierzał odjechać". Łukasz nie pisze, że taki był zwyczaj chrześcijan — choć potrafił to zaznaczyć, gdy chciał (Łk 4,16; Dz 17,2). Jednorazowe nocne czuwanie przed rozstaniem to kruchy fundament pod zmianę przykazania.

W 1 Kor 16,2 Paweł prosi, by każdy „pierwszego dnia w tygodniu" odkładał pieniądze na pomoc dla Jerozolimy. Tyle że odkładał — jak mówi grecki tekst — „u siebie", w domu. To instrukcja systematycznego oszczędzania na początku tygodnia, a nie opis niedzielnej składki na nabożeństwie. Obu tym tekstom poświęcamy w tej serii osobne artykuły — tu wystarczy stwierdzić: ani jeden, ani drugi nie mówi o świętości niedzieli.

Jest jeszcze jeden wymowny szczegół. W greckim Nowym Testamencie niedziela nie ma nawet własnej nazwy. Każde z ośmiu miejsc nazywa ją dosłownie „pierwszym dniem od szabatu" (mia ton sabbaton). Cały tydzień apostołów był liczony względem szabatu: piątek to „przygotowanie", niedziela to „pierwszy po szabacie". Jak zauważa Wahlen, „the NT authors refer to the days of the week exclusively in terms of the Sabbath" — autorzy Nowego Testamentu określają dni tygodnia wyłącznie w odniesieniu do szabatu. Gdyby niedziela zajęła miejsce szabatu, czy nie dostałaby przynajmniej własnego imienia?

A jak było z szabatem? Spójrzmy na Pawła

Skoro o pierwszym dniu tygodnia Nowy Testament mówi osiem razy i zawsze mimochodem, to jak często mówi o szabacie? Sama księga Dziejów Apostolskich opisuje praktykę apostoła Pawła bardzo konkretnie:

W Antiochii Pizydyjskiej Paweł „w dzień szabatu" wszedł do synagogi i głosił Chrystusa. Co ciekawe, słuchający go poganie prosili, „aby im to mówił w następny szabat" — a „w następny szabat zebrało się prawie całe miasto, aby słuchać Słowa Bożego" (Dz 13,14.42.44). Paweł miał idealną okazję powiedzieć: „Nie musicie czekać do soboty, spotkajmy się jutro, w dzień zmartwychwstania". Nie powiedział.
W Filippi „w dzień szabatu" wyszedł nad rzekę, gdzie zwykle odbywały się modlitwy, i tam pozyskał Lidię (Dz 16,13).
W Tesalonice „według swego zwyczaju" przez trzy szabaty rozprawiał z Pismem (Dz 17,2). Łukasz używa tu tego samego wyrażenia, którym opisał szabatowy zwyczaj samego Jezusa (Łk 4,16).
W Koryncie, gdzie spędził półtora roku, „rozprawiał w synagodze w każdy szabat i przekonywał Żydów i Greków" (Dz 18,4).

Jo Ann Davidson zwraca uwagę na fakt, obok którego trudno przejść obojętnie: Paweł był oskarżany o wiele — zaciekle atakowano go za stanowisko w sprawie obrzezania pogan. Ale „the Judaizers never accused Paul of breaking the Sabbath or seeking to change it" — przeciwnicy nigdy nie zarzucili mu łamania szabatu ani próby jego zmiany. W procesach przed Sanhedrynem, Feliksem, Festusem i Agryppą temat nie pada ani razu. Gdyby Paweł uczył nawróconych pogan świętowania niedzieli zamiast soboty, jego wrogowie mieliby gotowy zarzut. Milczenie oskarżycieli mówi tu głośniej niż niejedna deklaracja.

Skąd więc niedziela?

Pierwsze jednoznaczne świadectwo o regularnych niedzielnych nabożeństwach pochodzi dopiero z połowy II wieku — od Justyna Męczennika piszącego w Rzymie około 150–160 r. po Chrystusie, a więc kilka pokoleń po apostołach. Samuele Bacchiocchi, który genezie niedzieli poświęcił doktorat obroniony na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim, wykazał, że zmiana dokonywała się stopniowo w II wieku, pod wpływem czynników historycznych — a nie na polecenie apostołów. Jeszcze w V wieku historycy Kościoła odnotowują, że niemal wszystkie kościoły świata zgromadzały się także w sobotę. O tym jednak mówią inne artykuły tej serii.

Wniosek

Czy apostołowie święcili niedzielę? Nowy Testament odpowiada jasno: nie ma ani jednego tekstu, który nazywałby niedzielę dniem świętym, nakazywał jej świętowanie lub przenosił na nią odpoczynek szabatu. Osiem wzmianek o pierwszym dniu tygodnia to zwykłe oznaczenia czasu, a praktyka apostołów — z Pawłem na czele — była nieprzerwanie szabatowa. Jeśli szukamy dnia, który święcili apostołowie, znajdziemy go tam, gdzie znajdowali go ich słuchacze w Antiochii, Filippi, Tesalonice i Koryncie: w siódmym dniu tygodnia, w szabacie.

Źródła

Clinton Wahlen, „The Sabbath and the First Day of the Week", w: The Sabbath in the New Testament and in Theology, red. Ekkehardt Mueller, Eike Mueller
Jo Ann Davidson, Rediscovering the Glory of the Sabbath
Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday
Kwame Adu Poku, Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day