Poranek zmartwychwstania (Mt 28,1) — czy Ewangelie ogłaszają nowy święty dzień?

„A po szabacie, o świcie pierwszego dnia tygodnia, przyszła Maria Magdalena i druga Maria, aby obejrzeć grób" (Mt 28,1). Tak zaczyna się najważniejszy poranek w historii świata. Skoro Chrystus zmartwychwstał w niedzielę — czy ten werset nie jest naturalnym początkiem nowego świętego dnia chrześcijan? Wielu tak właśnie uważa. Ale w tym jednym zdaniu Mateusza kryje się szczegół, który prowadzi do dokładnie odwrotnego wniosku. Wystarczy zapytać: jak ewangelista nazywa oba dni?

Dwa dni, dwie nazwy

W Mateusza 28,1 sobota ma imię: szabat. To nazwa-tytuł, nadana przez samego Boga przy stworzeniu i wpisana w czwarte przykazanie. A niedziela? Niedziela imienia nie ma. Po grecku stoi tam mia sabbatōn — dosłownie „pierwszy [dzień] po szabacie", czyli zwyczajny „pierwszy dzień tygodnia". W żydowskiej rachubie czasu dni tygodnia w ogóle nie miały nazw — był tylko dzień pierwszy, drugi, trzeci… aż do szabatu, jedynego dnia z imieniem. Jak zauważa Ekkehardt Mueller w tomie The Sabbath in the New Testament and in Theology: „The Sabbath is the yardstick by which the days of the week are counted" — szabat jest miarą, według której liczy się dni tygodnia.

I teraz rzecz kluczowa: Ewangelia Mateusza nie powstała w niedzielę wielkanocną. Powstała kilkadziesiąt lat później, gdy — jeśli wierzyć popularnej opinii — chrześcijanie mieli już dawno świętować niedzielę jako swój nowy święty dzień. A jednak Mateusz, pisząc po tych wszystkich dekadach, wciąż nazywa sobotę „szabatem", a niedzielę — bezimiennym „pierwszym dniem tygodnia", liczonym od szabatu. Żadnego „dnia Pańskiego", żadnego „dnia zmartwychwstania", żadnej nowej, uroczystej nazwy. Badacz Robert McIver komentuje zwrot „po szabacie" u Mateusza tak: „This particular phrase would be natural from an individual who writes to a community who is Sabbath-observant" — takie sformułowanie jest naturalne u kogoś, kto pisze do wspólnoty zachowującej szabat.

To samo we wszystkich Ewangeliach

Może to tylko Mateusz, „najbardziej żydowski" z ewangelistów? Sprawdźmy. Nowy Testament wymienia „pierwszy dzień tygodnia" osiem razy: Mt 28,1; Mk 16,2.9; Łk 24,1; J 20,1.19; Dz 20,7; 1 Kor 16,2. Za każdym razem — u Marka, u Łukasza (Greka piszącego do pogan!), u Jana, u Pawła — ta sama bezbarwna formuła: „pierwszy dzień tygodnia". Ewangelia Jana jest datowana najpóźniej ze wszystkich, na sam koniec I wieku — i nadal nazywa niedzielę po prostu „pierwszym dniem tygodnia". Gdyby ten dzień był już wtedy cotygodniowym świętem chrześcijan, mielibyśmy prawo oczekiwać choć śladu świątecznego języka. Nie ma żadnego.

Samuele Bacchiocchi przytacza w From Sabbath to Sunday wniosek biblisty Harolda Riesenfelda: „the first day of the week, in the writings of the New Testament, is never called 'Day of the Resurrection'" — pierwszy dzień tygodnia nigdzie w Nowym Testamencie nie jest nazwany „dniem zmartwychwstania". To określenie pojawi się dopiero później, w literaturze pochrześcijańskiej. Co więcej, jak zauważa ten sam uczony, w ewangelicznych opisach zmartwychwstania „there are no sayings which direct that the great event of Christ's resurrection should be commemorated on the particular day of the week on which it occurred" — nie ma ani jednego słowa polecającego, by to wielkie wydarzenie upamiętniać akurat w dniu tygodnia, w którym nastąpiło. Zmartwychwstały Jezus spotykał się z uczniami, posyłał ich na cały świat, nakazał chrzcić i nauczać — ale o nowym dniu kultu nie powiedział nic.

Łukasz 23,56 — zdanie, które mówi wszystko

Jest w opisie tamtego weekendu jeszcze jeden werset, zbyt często pomijany. Łukasz opowiada, jak kobiety z Galilei po pogrzebie Jezusa przygotowały wonności, po czym: „przez szabat odpoczywały według przykazania. A pierwszego dnia tygodnia, wczesnym rankiem, przyszły do grobu" (Łk 23,56–24,1).

„Według przykazania". Łukasz pisze te słowa kilkadziesiąt lat po krzyżu — i ani myśli dodać: „bo jeszcze nie wiedziały, że przykazanie straciło ważność". Przeciwnie: stawia najbliższych uczniów Jezusa, ludzi przez Niego osobiście nauczanych przez trzy i pół roku, za wzór posłuszeństwa czwartemu przykazaniu — dokładnie pomiędzy Wielkim Piątkiem a porankiem zmartwychwstania. Jo Ann Davidson komentuje w Rediscovering the Glory of the Sabbath: „These verses in no way imply that the Sabbath would be changing because of Resurrection Sunday" — te wersety w żaden sposób nie sugerują, że szabat miałby się zmienić z powodu niedzieli zmartwychwstania. Gdyby Jezus zapowiedział uczniom zmianę dnia, kobiety nie miałyby powodu odkładać namaszczenia ciała — a Łukasz nie miałby powodu chwalić ich szabatowego odpoczynku.

Warto dostrzec i piękniejszą warstwę tej sceny. W piątek wieczorem Jezus powiedział: „Wykonało się" — i spoczął w grobie na cały szabat, tak jak po sześciu dniach stwarzania Bóg odpoczął dnia siódmego. Twórca szabatu uświęcił go raz po dziele stworzenia, a potem odpoczął w nim po dziele odkupienia. Trudno o mocniejsze potwierdzenie tego dnia niż milczący odpoczynek Zbawiciela w sercu wielkanocnych wydarzeń.

„Ale przecież zmartwychwstanie to przełom!"

Oczywiście, że tak — i nikt tego nie kwestionuje. Zmartwychwstanie jest fundamentem chrześcijańskiej wiary (1 Kor 15,14). Pytanie nie brzmi jednak: „czy zmartwychwstanie jest ważne?", lecz: „czy ktokolwiek w Nowym Testamencie ustanowił dzień tygodnia jego pamiątką?". Na upamiętnienie śmierci i zmartwychwstania Pan zostawił konkretne znaki: chrzest, w którym jesteśmy „pogrzebani i wzbudzeni z Nim" (Rz 6,3–5), oraz Wieczerzę Pańską, która zwiastuje „śmierć Pańską, aż przyjdzie" (1 Kor 11,26) — i którą według Pawła sprawowano, „ilekroć" się zgromadzono, bez przypisania do stałego dnia. Nowy Testament zna pamiątki dzieła Chrystusa. Niedziela do nich nie należy.

Mueller podsumowuje to wprost: świętowanie niedzieli to zjawisko z II wieku i czasów późniejszych, a zmiana dnia „is not based on exegetical grounds" — nie ma podstaw w samym tekście biblijnym. Tekst i kontekst Mt 28 o żadnej zmianie nie mówią.

Wniosek

Mateusza 28,1 rzeczywiście wiele ogłasza — pusty grób, zwycięstwo nad śmiercią, nadzieję dla świata. Ale nie ogłasza nowego świętego dnia. Przeciwnie: pisane dziesiątki lat po zmartwychwstaniu Ewangelie konsekwentnie nazywają sobotę „szabatem", a niedzielę — zwykłym „pierwszym dniem tygodnia", liczonym właśnie od szabatu. Łukasz pokazuje uczennice Jezusa odpoczywające w szabat „według przykazania", a żaden ewangelista nie zna ani „dnia zmartwychwstania", ani polecenia, by taki dzień obchodzić. Jeśli więc szukasz w Biblii poranka, który zmienił dzień odpoczynku — w Mt 28,1 go nie znajdziesz. Znajdziesz za to coś cenniejszego: żywego Chrystusa, Pana szabatu, który po dokonaniu dzieła odkupienia odpoczął dokładnie tak, jak po dziele stworzenia.

Źródła

Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology
Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday
Jo Ann Davidson, Rediscovering the Glory of the Sabbath