1 Kor 16,2 — czy składka „pierwszego dnia tygodnia\" dowodzi niedzielnych nabożeństw w Koryncie?

„Pierwszego dnia w tygodniu niech każdy z was odkłada u siebie i przechowuje to, co może zaoszczędzić, żeby składki wnoszono nie dopiero wtedy, kiedy ja przyjdę" (1 Kor 16,2). To jedyne miejsce, w którym Paweł w ogóle wymienia pierwszy dzień tygodnia — a mimo to A. Robertson i A. Plummer widzą tu „our earliest evidence respecting the early consecration of the first day of the week by the apostolic church". Czy pojedyncze zdanie o odkładaniu pieniędzy rzeczywiście poświadcza niedzielną liturgię lat pięćdziesiątych I wieku?

Tekst i kontekst: logeia dla Jerozolimy

Po grecku werset brzmi: kata mian sabbatou hekastos hymōn par' heautō tithetō thēsaurizōn ho ti ean euodōtai — „co pierwszy [dzień] po szabacie niech każdy z was u siebie odkłada, gromadząc, cokolwiek mu się poszczęści". Temat wprowadza w. 1: peri de tēs logeias tēs eis tous hagious — „a co do składki na świętych". Logeia to termin techniczny: zbiórka pieniężna, tu na rzecz ubogich wierzących w Jerozolimie — wielki projekt Pawłowej służby, obejmujący także zbory Galacji (w. 1) i Macedonii (Rz 15,25–27; 2 Kor 8–9). Formuła peri de („a co do…") sygnalizuje w 1 Liście do Koryntian odpowiedź na kolejne pytanie zadane przez adresatów (por. 7,1.25; 8,1; 12,1) — Paweł nie wykłada tu teologii dnia, lecz rozwiązuje praktyczny problem logistyki dobroczynności.

Sama fraza kata mian sabbatou jest dystrybutywna („co każdy pierwszy dzień") i — jak wszystkie nowotestamentowe wzmianki o tym dniu — używa liczebnika głównego mia zamiast porządkowego prōtē, odwzorowując żydowski sposób liczenia dni względem szabatu. Clinton Wahlen zauważa, że nakaz odkładania środków na początku tygodnia mimochodem zdradza kalendarzową wyobraźnię Pawła: „the command that Christians set aside offerings at the beginning of the week shows that Paul himself assumes the culmination of the week to be on Sabbath rather than on Sunday" (The Sabbath in the New Testament and in Theology, rozdz. 10).

Par' heautō — odkładanie prywatne, w domu

Oś sporu to dwa słowa: par' heautō, dosłownie „u siebie". Czy chodzi o złożenie daru do wspólnej skarbony podczas zgromadzenia, czy o prywatne odłożenie w domu? Świadectwo historii przekładów jest jednogłośne i imponujące — zebrał je już J. N. Andrews: Wulgata oddaje apud se, Luter bei sich selbst, przekłady francuskie chez soi („u siebie w domu"), hiszpański Scio en su casa („w swoim domu"), Peszitta: „niech odłoży i przechowa w domu" (History of the Sabbath, rozdz. 13). Leksykony potwierdzają: par' heautō znaczy „with one's self, i.e., at home". Dodajmy imiesłów thēsaurizōn („gromadząc, tezauryzując") — pieniądze miały być przechowywane tam, gdzie je odkładano, aż do przybycia Pawła, „żeby składki [logeiai] wnoszono nie dopiero wtedy, kiedy ja przyjdę" (w. 2b). A. P. Stanley konkluduje, że zbiórka miała być czyniona „individually and in private" (cyt. za: Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday, rozdz. 4).

Smaczku dodaje przypadek XIX-wiecznego apologety niedzieli, dr. Justina Edwardsa, odnotowany przez Andrewsa: w traktacie o zmianie szabatu dowodził on, że „laying by in store was NOT laying by AT HOME", ale we własnym komentarzu do NT napisał: „Lay by him in store; AT HOME". Tam, gdzie nie ciążyła mu teza do udowodnienia, egzegeza wracała do oczywistości.

Brak dowodu na zgromadzenie kultyczne

Skoro odkładanie było domowe i indywidualne (hekastos hymōn — „każdy z was"), tekst nie opisuje żadnego zgromadzenia. Co więcej, jego logika wręcz przemawia przeciw istnieniu niedzielnych nabożeństw w Koryncie. Bacchiocchi stawia pytanie, którego zwolennicy tezy niedzielnej zwykle unikają: jeśli wspólnota gromadziła się w niedzielę na kult, to po co Paweł każe w tę właśnie niedzielę odkładać dar w domu? Czy nie naturalniej byłoby przynieść go na nabożeństwo? Przecież Paweł opisuje tę zbiórkę językiem na wskroś liturgicznym — koinōnia (2 Kor 8,4; 9,13), diakonia (2 Kor 9,1.12), leitourgia (2 Kor 9,12), prosphora (Dz 24,17) — więc złożenia ofiary podczas nabożeństwa nie mógłby traktować jako aktu świeckiego. „Paul's recommendation to take up a private rather than a collective congregational collection on Sunday, suggests that on such a day no regular public services were conducted" (From Sabbath to Sunday, rozdz. 4).

Argument wzmacniają dwa spostrzeżenia językowe. Po pierwsze, gdy Paweł w tym samym liście mówi o zgromadzeniach, używa stałych formuł: „gdy się schodzicie jako zbór" (synerchomenōn hymōn en ekklēsia, 1 Kor 11,18; por. 11,20.33–34; 14,23.26) — w 16,2 nie ma po nich śladu (Wahlen, rozdz. 10). Po drugie, Paweł znał i stosował przymiotnik kyriakos: „wieczerza Pańska" to kyriakon deipnon (1 Kor 11,20). Gdyby pierwszy dzień tygodnia był już dla niego „dniem Pańskim", miał gotowy język, by to powiedzieć; tymczasem nazywa go neutralnie, dniem „po szabacie". Warto też pamiętać, że zmartwychwstanie Paweł wiąże kerygmatycznie z „trzecim dniem" według Pism (1 Kor 15,4), nigdy z „pierwszym dniem tygodnia" — między rozdziałem 15 a 16 nie ma żadnego pomostu teologicznego, w. 16,1 otwiera nowy temat.

Pozostaje pytanie: dlaczego w takim razie właśnie pierwszy dzień? Odpowiedzi są prozaiczne i przekonujące. Plan Pawła miał cztery cechy: odkładanie periodyczne („co pierwszy dzień"), osobiste („każdy z was"), prywatne („u siebie") i proporcjonalne („jak mu się poszczęści") — chodziło o systematyczność zamiast zbiórki pod presją chwili (por. 2 Kor 9,4–5.7). Początek tygodnia to moment planowania wydatków: kto odkłada dar najpierw, zanim rozejdą się środki, ten da więcej i regularniej; w szabat zaś — który dla Pawła i Koryntian zamykał tydzień — nie prowadzono żadnych rozliczeń finansowych (Bacchiocchi, rozdz. 4). Wahlen dopuszcza dodatkowo echo zasady „pierwociny dla Pana" oraz świadome oddzielenie zbiórki od szabatowego kultu, by specjalny projekt nie uszczuplał potrzeb lokalnej wspólnoty (rozdz. 10). Żadne z tych wyjaśnień nie wymaga hipotezy nabożeństwa.

Najmocniejsza wersja tezy przeciwnej

Uczciwie przytoczmy rozumowanie strony przeciwnej w jej klasycznej postaci. Charles Hodge: „the only reason that can be assigned for requiring the thing to be done on the first day of the week, is that on that day the Christians were accustomed to meet". To rozumowanie kołowe: istnienie niedzielnych zgromadzeń wnioskuje się z tekstu, który ma sens tylko przy założeniu, że te zgromadzenia istniały. Tymczasem tekst wyjaśnia swój cel sam: „żeby składki wnoszono nie dopiero wtedy, kiedy ja przyjdę". W. Rordorf próbował wesprzeć interpretację niedzielną listem Pliniusza (ok. 112 r.) o chrześcijanach zbierających się stato die — ale „ustalony dzień" nie musi znaczyć „ten sam dzień co tydzień", a list młodszy o pół wieku niczego nie dowodzi o Koryncie lat pięćdziesiątych (Bacchiocchi, rozdz. 4). Nawet gdyby przyjąć, że pierwszy dzień miał dla Koryntian jakiś walor praktyczno-zwyczajowy, od „dnia odkładania pieniędzy" do „świętego dnia zgromadzeń zastępującego szabat" wiedzie przepaść, której tekst niczym nie wypełnia.

Wniosek

1 Kor 16,1–2 to instrukcja księgowa, nie rubryka liturgiczna. Logeia była jednorazowym projektem pomocowym dla Jerozolimy; kata mian sabbatou wyznacza rytm systematycznego oszczędzania; par' heautō tithetō thēsaurizōn lokuje całą operację w domu, poza jakimkolwiek zgromadzeniem. W tekście nie ma zgromadzenia, nie ma kultu, nie ma świętości dnia — jest za to mimowolne świadectwo, że Paweł wciąż liczy dni tygodnia od szabatu i że niedziela nie nosi jeszcze żadnego tytułu sakralnego. Jak podsumowuje Bacchiocchi: tekst „proposes a valuable weekly plan to ensure a substantial and orderly contribution on behalf of the poor brethren of Jerusalem, but to extract more meaning from the text would distort it" — wyciskanie z niego czegoś więcej jest zniekształcaniem tekstu.

Źródła

Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday (rozdz. 4: „Three New Testament Texts and the Origin of Sunday").
Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology: Clinton Wahlen, „The Sabbath and the First Day of the Week" (rozdz. 10).
John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week (rozdz. 13).