*Kyriakē hēmera* (Ap 1,10) — niedziela, dzień Pański, dzień cesarski czy szabat? Przegląd interpretacji

„Byłem w zachwyceniu ducha w dzień Pański" (Ap 1,10) — po grecku: egenomēn en pneumati en tē kyriakē hēmera. Na tych pięciu słowach opiera się trzeci, obok Dz 20,7 i 1 Kor 16,2, klasyczny argument za apostolskim rodowodem niedzieli: skoro Jan nazywa jakiś dzień „Pańskim", musiała to być niedziela. Problem w tym, że wyrażenie kyriakē hēmera jest w całej Biblii hapax legomenon — nie występuje ani w LXX, ani nigdzie indziej w NT — a tekst i kontekst nie wskazują żadnego dnia tygodnia. Trzeba więc rzetelnie przejrzeć wszystkie proponowane interpretacje.

Termin: przymiotnik kyriakos

Przymiotnik kyriakos („Pański, należący do Pana") pojawia się w NT tylko dwa razy: w Ap 1,10 oraz w 1 Kor 11,20, gdzie Paweł mówi o kyriakon deipnon — „wieczerzy Pańskiej". W papirusach i inskrypcjach okresu cesarskiego słowo oznaczało to, co „cesarskie", należące do kyrios-imperatora; chrześcijanie przejęli je dla tego, co należy do jedynego Kyriosa — Chrystusa. Co istotne, Jan nie używa znanej z LXX i NT formuły hēmera (tou) kyriou („dzień Pana", hebr. jom JHWH), lecz konstrukcji przymiotnikowej. Czy ta różnica niesie różnicę znaczenia? Richard Bauckham, autor najgruntowniejszego studium terminu, odpowiada przecząco: „from the beginning kyriakos was used as a synonym for (tou) kyriou" — Ireneusz i Klemens używają obu form wymiennie (cyt. za: R. Stefanovic, „The Meaning of 'The Lord's Day' in Revelation 1:10", w: The Sabbath in the New Testament and in Theology, rozdz. 16). Różnica dotyczy co najwyżej emfazy: przymiotnik akcentuje rzeczownik „dzień", dopełniacz — słowo „Pan".

Interpretacja pierwsza: niedziela

To pogląd większości komentatorów, dawnych i współczesnych. Jego podstawą nie są jednak dane wewnętrzne Apokalipsy, lecz trzy świadectwa z II wieku: Didache 14,1, Ignacy, Magnesians 9,1, i Ewangelia Piotra 35.50. Bacchiocchi zauważa, że tylko ostatnie z nich jest jednoznaczne (From Sabbath to Sunday, rozdz. 4) — a pochodzi z drugiej połowy II wieku.

Didache 14,1 czytane w rękopisie brzmi: kata kyriakēn de kyriou — „według Pańskiego [nakazu? nauczania?] Pana"; rzeczownika „dzień" w tekście nie ma, dodają go tłumacze. Stefanovic: „there is no textual evidence that would warrant such a reading of the text, which is an obvious stretch" (rozdz. 16). U Ignacego sprawa jest jeszcze ciekawsza: jedyny zachowany grecki rękopis recenzji średniej (Codex Mediceus Laurentius) ma mēketi sabbatizontes alla kata kyriakēn zōēn zōntes — „już nie sabbatyzując, lecz żyjąc według Pańskiego życia". Słowo „życie" (zōēn) usuwają dopiero nowożytni wydawcy, a „dzień" dopisują tłumacze. Kontekst rozstrzyga na korzyść rękopisu: Ignacy przeciwstawia życie „według judaizmu" życiu „według Jezusa Chrystusa" (8,2) i „według chrześcijaństwa" (10,1) — kontrastuje style życia, nie dni tygodnia. Podmiotem zdania są zresztą… prorocy Starego Testamentu (8,2; 9,2). Richard B. Lewis celnie puentuje: skoro to zachowujący szabat prorocy „już nie sabbatyzują", to sabbatizein musi oznaczać judaistyczny legalizm, nie samo święcenie szabatu — „to interpret the next words… in such a way as to make the Old Testament prophets keep Sunday is, of course, equally absurd" (cyt. za: Stefanovic, rozdz. 16). Podobnie Kenneth Strand: wczesna polemika „anty-sabbatyzująca" mogła w ogóle nie dotyczyć dni, lecz sposobu życia — wolności chrześcijańskiej przeciw legalizmowi (The Sabbath in Scripture and History, app. F).

Pozostaje argument z milczenia o dużej wadze. Czwarta Ewangelia — pisana według tradycji przez tego samego autora, w tym samym czasie i regionie — nazywa dzień zmartwychwstania po prostu mia tōn sabbatōn, „pierwszym dniem po szabacie" (J 20,1.19). Gdyby pod koniec I wieku niedziela nosiła już tytuł kyriakē, dziwne byłoby, że Jan nie używa go właśnie tam, gdzie opisuje zmartwychwstanie i ukazania się Jezusa (Bacchiocchi, rozdz. 4). Także Barnaba i Justyn, pisarze antyjudaistyczni z pierwszej połowy II wieku, mówią o „ósmym dniu" i „dniu Słońca" — nigdy o „dniu Pańskim". Pierwsze pewne użycia kyriakē = niedziela to Ewangelia Piotra i Klemens Aleksandryjski (ok. 190 r.) — blisko sto lat po Apokalipsie. Późniejszy uzus nie może dowodzić wcześniejszego znaczenia; równie dobrze to późniejsi autorzy mogli zapożyczyć frazę z Ap 1,10 i wtórnie odnieść ją do niedzieli.

Interpretacje druga i trzecia: Wielkanoc i dzień cesarski

C. W. Dugmore i inni proponowali, że kyriakē hēmera to doroczna Niedziela Wielkanocna; Strand dodawał, że roczna niedziela „pierwocin" (według rachuby esseńsko-boecjańskiej) mogła poprzedzić cotygodniową. Hipoteza ma jednak fatalną słabość geograficzną: Apokalipsa powstała w prowincji Azji, twierdzy kwartodecymanów, którzy — powołując się właśnie na tradycję Jana — obchodzili Paschę 14 Nisan, niezależnie od dnia tygodnia, i stanowczo odrzucali Wielkanoc niedzielną. „It would be paradoxical if John, who kept Passover by the fixed date of Nisan 14, wrote to Christians of the same Quartodeciman area that he 'was in the Spirit on Easter-Sunday'" (Bacchiocchi, rozdz. 4). Sam Strand uczciwie przyznaje, że jego rekonstrukcja nie stosuje się do Ap 1,10. Bauckham dodaje, że nie ma dowodu, by Wielkanoc kiedykolwiek nazywano po prostu kyriakē.

Trzecia propozycja widzi w wyrażeniu polemiczną odpowiedź na „dzień cesarski" (Sebastē hēmera), poświadczony inskrypcjami w Egipcie i Azji Mniejszej. Lingwistycznie jednak obie frazy są zupełnie różne; nie znaleziono ani jednego przypadku użycia kyriakē hēmera o dniu cesarza, a — jak zauważa W. Rordorf — gdyby istniał świadomy kontrast, oczekiwalibyśmy raczej przeniesienia na Chrystusa tytułu sebastos. Hipoteza wyjaśnia co najwyżej, czemu chrześcijanie chętnie mówili o swoim Panu językiem „imperialnym", ale nie wskazuje żadnego dnia.

Interpretacja czwarta: szabat

Jeśli pytać, który dzień tygodnia Pismo nazywa dniem należącym do Pana, odpowiedź jest jedna. Czwarte przykazanie: „siódmego dnia jest szabat Pana, Boga twego" (Wj 20,10; LXX: sabbata Kyriō tō Theō sou); Izajasz nazywa szabat „świętym dniem Pana" i „moim świętym dniem" (Iz 58,13); szesnaście razy w LXX Bóg mówi o „moich szabatach". Wreszcie wszyscy trzej synoptycy przytaczają słowo Jezusa: „Syn Człowieczy jest Panem [kyrios] szabatu" (Mk 2,28; Mt 12,8; Łk 6,5). Jeśli zmartwychwstały Kyrios sam wskazał dzień, którego jest Panem, czytelnicy Jana w Azji — gdzie, jak pokazują Martyrium Polycarpi (z jego paraskeuē i „wielkim szabatem") oraz list Ignacego, szabat wciąż zachowywano — mogli odruchowo rozumieć kyriakē hēmera jako siódmy dzień. Nawet J. Massyngberde Ford, zwolenniczka interpretacji wielkanocnej, przyznaje: „Most probably the Christian would still be keeping the Sabbath, the seventh day" w czasach powstania Apokalipsy (cyt. za: Stefanovic, rozdz. 16).

Interpretacja piąta: eschatologiczny dzień Pana

Bacchiocchi uznaje za najbardziej prawdopodobne odniesienie do eschatologicznego „dnia Pańskiego" — dnia paruzji i sądu (From Sabbath to Sunday, rozdz. 4). Przemawia za tym kontekst bliższy (w. 7: „Oto przychodzi wśród obłoków"; w. 8: „który jest i był, i który przychodzi"; głos „jakby trąby" — instrument dnia Pańskiego: Jl 2,1; So 1,14–16; 1 Tes 4,16; 1 Kor 15,52) i dalszy: cała Apokalipsa jest rozpięta między „oto przychodzę wkrótce" prologu i epilogu, a Jan określa dzień przyjścia rozmaicie — „wielki dzień gniewu" (6,17), „wielki dzień Boga Wszechmogącego" (16,14). Kyriakē hēmera byłaby jedną z wielu wariantowych nazw tego samego wydarzenia, z emfazą — zgodnie z konstrukcją przymiotnikową — na „dniu". Wizjoner zostaje przeniesiony w Duchu nie tyle „w czasie nabożeństwa", ile „w okoliczności" dnia Pańskiego, z którego perspektywy ogląda dzieje aż po paruzję (por. paralelę egenomēn en pneumati w Ap 4,2). Stefanovic łączy oba ostatnie odczytania: historycznie wizja mogła przypaść w szabat — jedyny dzień, który Pismo nazywa Pańskim — a treściowo przeniosła Jana w sferę eschatologicznego dnia Pana; szabat zaś, jako „przedsmak świata przyszłego" w tradycji żydowskiej i w Hbr 4, znakomicie spina obie perspektywy (rozdz. 16).

Wniosek

Z czterech głównych interpretacji najsłabiej udokumentowana jest — paradoksalnie — ta najpopularniejsza. Utożsamienie kyriakē hēmera z niedzielą nie ma żadnego poświadczenia źródłowego przed końcem II wieku: Didache i Ignacy mówią o czym innym, a Ewangelia Piotra i Klemens są o kilka pokoleń za późno. Ap 1,10 nie zawiera ani słowa o zgromadzeniu, kulcie czy zmartwychwstaniu; nie może więc dźwigać ciężaru dowodu na „apostolską niedzielę". Pozostają interpretacje zakorzenione w Piśmie: szabat — jedyny dzień, który Bóg nazywa swoim i którego Panem ogłosił się Chrystus — oraz eschatologiczny dzień Pański, stanowiący oś całej Apokalipsy. Obie, zamiast znosić siódmy dzień, potwierdzają jego trwałe miejsce w ostatniej księdze Biblii.

Źródła

Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday (rozdz. 4: „Three New Testament Texts and the Origin of Sunday").
Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology: Ranko Stefanovic, „The Meaning of 'The Lord's Day' in Revelation 1:10" (rozdz. 16).
Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History: Kenneth A. Strand, „The 'Lord's Day' in the Second Century" (app. F).