Kontakt
Start › Historia › Czy niedziela narodziła się w Rzymie? Teza Bacchiocchiego i jej krytycy
Pogłębione

Czy niedziela narodziła się w Rzymie? Teza Bacchiocchiego i jej krytycy

Prymat Rzymu, post sobotni, Wielkanoc niedzielna i antyjudaizm po 135 r. — streszczenie argumentacji From Sabbath to Sunday o rzymskiej genezie niedzieli oraz jej ocena w świetle krytyki Stranda.

📖 6 min czytania·Pogłębione

Gdzie i dlaczego chrześcijanie zaczęli świętować niedzielę? Samuele Bacchiocchi w doktoracie obronionym na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim (From Sabbath to Sunday, 1977) udzielił odpowiedzi, która do dziś organizuje debatę: nie w Jerozolimie i nie z nakazu apostolskiego, lecz w Kościele rzymskim pierwszej połowy II wieku, w atmosferze gwałtownego odcinania się od judaizmu. Warto zrekonstruować jego argumentację w najmocniejszej postaci — a potem uczciwie zestawić ją z krytyką, którą wysunął inny badacz adwentystyczny, Kenneth A. Strand.

Punkt wyjścia: nie Jerozolima

Negatywna część tezy jest dziś najszerzej akceptowana. Kościół jerozolimski, złożony z „gorliwych dla Prawa" judeochrześcijan (Dz 21,20), pozostał wierny szabatowi; nie mógł więc być kolebką niedzieli. Jeżeli zmiana dnia nie wyszła od apostołów, musiała wyjść ze środowiska pogańsko-chrześcijańskiego, które wcześnie i ostro zerwało z judaizmem, oraz od ośrodka o autorytecie zdolnym narzucić innowację reszcie chrześcijaństwa. Oba warunki — argumentuje Bacchiocchi — spełniał Rzym (From Sabbath to Sunday, rozdz. 5–6).

Argument pierwszy: wczesne zerwanie z judaizmem i antyjudaizm po 135 r.

Wspólnota rzymska od początku miała pogańsko-chrześcijańską większość (Rz 11,13). Już w 64 r. Neron potrafił odróżnić chrześcijan od Żydów — w Palestynie taka identyfikacja przyszła znacznie później. Po powstaniach żydowskich (66–70, 115–117, 132–135) Rzym wprowadził fiscus Judaicus — dyskryminacyjny podatek ściągany, jak pisze Swetoniusz, nawet od tych, którzy „nie przyznając się publicznie do tej wiary, żyli jak Żydzi" — a Hadrian zakazał praktykowania religii żydowskiej, „w szczególności zachowywania szabatu". Literacka pogarda dla szabatu (Seneka: Żydzi „tracą w bezczynności niemal siódmą część życia"; Persjusz, Marcjalis, Plutarch) dopełniała klimatu. W tych warunkach porzucenie „żydowskiego" szabatu i przyjęcie innego dnia kultu mogło wprost sygnalizować władzom odrębność od Żydów — i uwalniać od podatku oraz podejrzeń (From Sabbath to Sunday, rozdz. 6). Świadectwa Ojców z trzech metropolii — Ignacego, Barnaby i Justyna — pokazują ten sam mechanizm teologicznie: deprecjacja szabatu szła ręka w rękę z polemiką antyżydowską (rozdz. 7).

Argument drugi: post sobotni — rzymska degradacja szabatu

Tylko Rzym (i pozostająca pod jego wpływem część Zachodu) uczynił z soboty cotygodniowy dzień postu. Wiktoryn z Petowium (ok. 304) pisze otwarcie, że pości się po to, by „nie wydawać się zachowującymi szabat z Żydami". Papież Innocenty I usankcjonował zakaz sprawowania sakramentów w piątek i sobotę, a historycy Sokrates i Sozomen potwierdzają, że gdy „niemal wszystkie kościoły świata" sprawowały co tydzień Eucharystię w szabat, Rzym i Aleksandria stanowiły wyjątek (Sokrates, Historia ecclesiastica V 22). Smutek i głód soboty miały — konkluduje Bacchiocchi — odzwyczaić wiernych od jej czci i tym chętniej wprowadzać ich w radość niedzieli. Strand, który poświęcił postowi sobotniemu osobne studium, ocenia identycznie: cotygodniowy post „tended to strike a deathblow to the Sabbath" — zadawał szabatowi śmiertelny cios (The Early Christian Sabbath, rozdz. I). Co do antyszabatowej roli Rzymu obaj autorzy są więc zgodni.

Argument trzeci: Wielkanoc niedzielna i kwartodecymanie

Drugą „rzymską" innowacją miała być Wielkanoc niedzielna. Kościoły Azji obchodziły Paschę 14 nisan, niezależnie od dnia tygodnia (stąd „kwartodecymanie"), powołując się na tradycję apostołów Jana i Filipa. Rzym świętował ją w niedzielę — a biskup Wiktor (189–199) zagroził ekskomuniką całej prowincji, gdy ta odmówiła podporządkowania. Z listu Ireneusza, wymieniającego biskupów rzymskich „nieobchodzących" Paschy 14 nisan wstecz aż do Sykstusa (ok. 116–126), Bacchiocchi wnosi, że to właśnie za Sykstusa, w dobie represji Hadriana, Rzym zainicjował Wielkanoc niedzielną; Epifaniusz umieszcza zaś początek sporu paschalnego po 135 r. Ponieważ liczne źródła patrystyczne (Tertulian, Orygenes: „zmartwychwstanie Pańskie świętuje się nie tylko raz w roku, ale stale, co osiem dni"; Innocenty I) traktują niedzielę cotygodniową i wielkanocną jako jedno święto, miejsce narodzin jednej wskazywałoby na miejsce narodzin drugiej (From Sabbath to Sunday, rozdz. 6).

Argument czwarty: autorytet Rzymu

Wreszcie — tylko Rzym miał w II wieku autorytet zdolny upowszechnić nowy zwyczaj: list Klemensa do Koryntian (ok. 95) oczekujący posłuszeństwa, honorowe epitety Ignacego w liście do Rzymian, deklaracja Ireneusza o „przemożnym pierwszeństwie" tej wspólnoty (potentior principalitas), wreszcie ekskomunika Wiktora, której prawomocności — co znamienne — nawet protestujący przeciw jej surowości nie kwestionowali. „Papiestwo narodziło się i narodziło się dobrze" — cytuje Bacchiocchi Renana za Batiffolem.

Krytyka: Strand i hipoteza wielkanocna

Najpoważniejsza krytyka przyszła z wewnątrz tej samej tradycji badawczej. Strand zarzucił Bacchiocchiemu błędne odczytanie listu Ireneusza: Ireneusz nie omawia genezy Wielkanocy niedzielnej, lecz gani Wiktora przykładem poprzedników życzliwych kwartodecymanom (Sykstus posyłał im nawet fermentum — cząstkę konsekrowanego chleba); lista biskupów niczego nie mówi o początku zwyczaju (The Early Christian Sabbath, rozdz. IV). Dalej: około 190 r. kwartodecymanie byli już ograniczeni niemal wyłącznie do Azji, a Wielkanoc niedzielną świętowały także Palestyna, Pont, Osroene czy Korynt — trudno uwierzyć, by czysto rzymska innowacja z ok. 120 r. tak szybko i powszechnie wyparła praktykę apostolską, „zwłaszcza w czasie, gdy prąd tradycji chrześcijańskiej płynął wciąż ze Wschodu na Zachód, a nie odwrotnie". I czy Ireneusz, wychowany w kwartodecymańskiej Azji uczeń Polikarpa, ucznia Jana, przyjąłby bez oporu świeżą nowinkę? Strand proponuje rekonstrukcję alternatywną: już w judaizmie epoki apostolskiej funkcjonował obok kalendarza księżycowego 364-dniowy kalendarz słoneczny (Jubileuszów, Qumran), w którym święto pierwocin — typ zmartwychwstania (1 Kor 15,20) — zawsze wypadało w niedzielę. Obie chrześcijańskie rachuby Paschy mogłyby więc sięgać czasów apostolskich, a niedziela cotygodniowa rozwinęłaby się wtórnie z dorocznej — niekoniecznie w Rzymie (tamże).

Ocena

Jak zważyć te racje? Po pierwsze, spór dotyczy mechanizmu i chronologii, nie istoty: obaj autorzy zgodnie odrzucają apostolski nakaz zmiany dnia, obaj dokumentują wielowiekowe trwanie szabatu obok niedzieli i obaj przypisują Rzymowi kluczową rolę w degradacji szabatu (post sobotni, zakaz zgromadzeń). Po drugie, hipoteza Stranda, choć elegancko tłumaczy wczesne rozpowszechnienie Wielkanocy niedzielnej, sama opiera się na rekonstrukcjach kalendarzowych, których stosowania w Kościele I wieku nie poświadcza wprost żadne źródło. Po trzecie, nowsza synteza Roberta K. McIvera trzeźwo wyznacza granice pewności: zmiana „nie dokonała się za życia Jezusa ani najprawdopodobniej w okresie powstawania pism NT"; najwcześniejsze świadectwa niedzieli wiążą się z Rzymem i Aleksandrią; była to przemiana stopniowa, przyspieszona dopiero przez patronat Konstantyna — natomiast rozstrzygnięcie, czy głównym motorem był antyjudaizm, czy doroczna pamiątka zmartwychwstania, „jest na podstawie dostępnych źródeł niemożliwe" (w: The Sabbath in the New Testament and in Theology, rozdz. 19). Teza Bacchiocchiego pozostaje więc najmocniej udokumentowaną hipotezą historyczną — nie dogmatem. Dla teologii wniosek jest jednak wspólny i pewny: niedziela nie ma metryki biblijnej; urodziła się w II wieku, w określonych okolicznościach politycznych i polemicznych — a Rzym, jeśli nawet nie był jej kolebką, był jej najgorliwszym wychowawcą.

Źródła

← Więcej: HistoriaWszystkie artykułyMam pytanie →