Szabat i niedziela w protestanckich księgach wyznaniowych — analiza porównawcza

Reformacja odziedziczyła niedzielę po średniowiecznym Kościele, ale wraz z nią odziedziczyła problem: jak uzasadnić święcenie dnia, o którym Pismo milczy, w systemie teologicznym opartym na zasadzie sola Scriptura? Protestanckie księgi wyznaniowe udzieliły na to pytanie odpowiedzi nie jednej, lecz trzech — wzajemnie niezgodnych. Ich porównanie, możliwe dzięki antologii Kwamego Adu Poku i analizom Bacchiocchiego, odsłania najsłabszy punkt protestanckiej teologii dnia świętego.

Konfesja Augsburska (1530): niedziela jako rozporządzenie kościelne

Luterańska odpowiedź jest najuczciwsza i najbardziej radykalna. Luter w Dużym Katechizmie (1529) uznał szabat za sprawę „całkowicie zewnętrzną, jak inne porządki Starego Testamentu, związane z określonymi zwyczajami, osobami i miejscami, a teraz uwolnione przez Chrystusa". Konfesja Augsburska stwierdza w artykule 28: „Pismo zniosło dzień szabatu; uczy bowiem, że od objawienia Ewangelii wszystkie ceremonie Mojżeszowe mogą być zaniechane" (cyt. za: Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire, rozdz. 2). Niedziela zaś? „Zachowywanie dnia Pańskiego opiera się nie na jakimkolwiek nakazie Bożym, lecz na autorytecie Kościoła" (art. 28; za: Adu Poku). Melanchton wybrał ją świadomie jako rzecz wolną: dzień zgromadzeń potrzebny dla porządku, nie dla świętości.

Najciekawszy jest jednak polemiczny kontekst tego artykułu. Melanchton odnotowuje, że to strona katolicka obnosi się ze zmianą dnia jako dowodem swej władzy: "They [Roman Catholics] allege the change of the Sabbath into the Lord's Day, contrary to the Decalogue… and they have no example more in their mouths than the change of the Sabbath. Great, say they, is the power of the Church, since it dispensed with one of the Ten Commandments" — „Powołują się na zamianę szabatu na dzień Pański, wbrew Dekalogowi… i żadnym przykładem nie szermują częściej niż zmianą szabatu. Wielka, mówią, jest władza Kościoła, skoro zwolniła z jednego z dziesięciu przykazań" (Konfesja Augsburska, cz. 2, art. 7 [28], par. 9; za: P. Schaff, The Creeds of Christendom, t. 3, s. 64). Już w 1530 r. luteranie widzieli więc jasno, że niedziela nie ma tekstu biblijnego — i właśnie dlatego odmówili jej rangi przykazania. Cena tej uczciwości jest wszakże wysoka: jeśli czwarte przykazanie jest zniesioną ceremonią, a niedziela ludzkim porządkiem, to żaden dzień nie jest już święty z ustanowienia Bożego — i nie sposób wykazać, dlaczego chrześcijanina miałoby cokolwiek wiązać w tej materii.

Westminster (1647): niedziela jako „chrześcijański szabat"

Tradycja reformowana poszła drogą przeciwną. Westminsterskie Wyznanie Wiary najpierw deklaruje trwałość prawa moralnego: „Prawo moralne wiąże na zawsze wszystkich, tak usprawiedliwionych, jak innych, do posłuszeństwa… Chrystus w Ewangelii w żaden sposób nie rozwiązuje, lecz znacznie wzmacnia to zobowiązanie" (XIX,5; za: Adu Poku). Następnie w rozdziale XXI,7 stosuje to do szabatu: Bóg „pozytywnym, moralnym i wieczystym przykazaniem, wiążącym wszystkich ludzi we wszystkich wiekach, wyznaczył szczególnie jeden dzień z siedmiu na szabat, aby był dlań święcony; dzień ten od początku świata do zmartwychwstania Chrystusa był ostatnim dniem tygodnia, a od zmartwychwstania Chrystusa został zmieniony na pierwszy dzień tygodnia… który ma być kontynuowany do końca świata jako chrześcijański szabat" (cyt. za: Bacchiocchi, Crossfire, rozdz. 2). Identyczną konstrukcję — rozszczepienie przykazania na moralną zasadę „jednego dnia z siedmiu" i ceremonialne wskazanie siódmego dnia — przyjął wcześniej Synod w Dordrechcie (1619).

Siła tego modelu polega na powadze, z jaką traktuje Dekalog; słabość — na tym, że kluczowe zdanie („został zmieniony na pierwszy dzień") nie ma żadnego odnośnika biblijnego, bo mieć go nie może. Pismo zna tylko „dzień siódmy" (Wj 20,10), nie proporcję czasu. Wewnątrz tradycji prezbiteriańskiej przyznawano to otwarcie: „Niektórzy próbowali zbudować zachowywanie niedzieli na nakazie apostolskim, podczas gdy apostołowie nie wydali w tej sprawie żadnego nakazu… Prawda jest taka, że gdy tylko odwołujemy się do litera scripta Biblii, sabatarianie mają w sporze przewagę" (The Christian at Work, 19 kwietnia 1883; za: Adu Poku).

Anglikanie: milczenie konfesji i szczerość teologów

Trzecia droga jest najbardziej zachowawcza: 39 Artykułów anglikańskich w ogóle nie podejmuje kwestii dnia świętego — niedziela trwa siłą zwyczaju i porządku liturgicznego (Book of Common Prayer włączył recytację Dekalogu z odpowiedzią ludu, co — jak pokazuje historia purytanizmu — samo zrodziło pytanie o czwarte przykazanie). Tym ciekawsze są wypowiedzi anglikańskich autorytetów zebrane przez Adu Poku. Biskup Jeremy Taylor: "The Lord's Day did not succeed in the place of the Sabbath… The Lord's Day was merely an ecclesiastical institution. It was not introduced by virtue of the fourth commandment, because for almost three hundred years together they kept that day which was in that commandment" — „Dzień Pański nie wszedł na miejsce szabatu… był jedynie instytucją kościelną. Nie wprowadzono go mocą czwartego przykazania, bo przez niemal trzysta lat zachowywano ten dzień, który był w przykazaniu" (Ductor Dubitantium, cz. I, ks. II, rozdz. 2). Sir William Domville: „Żaden pisarz kościelny pierwszych trzech stuleci nie przypisał początku święcenia niedzieli ani Chrystusowi, ani Jego apostołom" (Examination of the Six Texts, s. 6–7). Anglikański Manual of Christian Doctrine (s. 127) pyta wprost: „Czy jest w Nowym Testamencie jakiś nakaz zmiany dnia cotygodniowego odpoczynku z soboty na niedzielę? Żadnego". A katechizm episkopalny konkluduje: skoro „nie znajdujemy w Piśmie żadnego polecenia tej zmiany, możemy wnosić, że dokonano jej autorytetem Kościoła" (The Protestant Episcopal Explanation of the Catechism). Dziekan F. W. Farrar dopowiada historyczne minimum: „Kościół chrześcijański nie dokonał żadnego formalnego, lecz stopniowego i niemal nieświadomego przeniesienia jednego dnia na drugi" (The Voice From Sinai, s. 167). Anglikanizm żyje więc w praktyce modelem augsburskim (instytucja kościelna), choć jego pobożność ludowa — za purytanami — mówi językiem Westminster („Sunday Sabbath").

Baptyści: zasada Pisma doprowadzona do ściany

Wyznania baptystyczne zaostrzają napięcie do granic, bo ich eklezjologia odrzuca autorytet tradycji najmocniej. „Wierzymy, że prawo Boże jest wiecznym i niezmiennym prawidłem Jego moralnych rządów" (Baptist Church Manual, art. 12; za: Adu Poku) — a przecież niedzieli to prawo nie zna. Klasyczne jest świadectwo Edwarda Hiscoxa, autora The Baptist Manual, z referatu przed konferencją pastorów w Nowym Jorku (13 listopada 1893): „Powie się zaraz, i to z pewnym triumfem, że szabat został przeniesiony z siódmego na pierwszy dzień tygodnia… Pytam: gdzie można znaleźć zapis takiej transakcji? Nie w Nowym Testamencie — absolutnie nie. Nie ma żadnego biblijnego świadectwa zmiany instytucji szabatu z siódmego dnia na pierwszy". I dalej: „Jaka szkoda, że [niedziela] przychodzi napiętnowana znamieniem pogaństwa i ochrzczona imieniem boga słońca, następnie adoptowana i uświęcona przez papieskie odstępstwo i przekazana w spadku protestantyzmowi jako święte dziedzictwo" (New York Examiner, 16 listopada 1893). Co znamienne, oficjalny materiał Południowej Konwencji Baptystów (1937) uczył zarazem, że szabat „został ustanowiony pierwotnie (na długo przed Mojżeszem)… jako instytucja dla całej ludzkości" (Adult Quarterly, 15 sierpnia 1937). Przesłanki sabatariańskie i praktyka niedzielna współistnieją tu bez żadnego ogniwa pośredniego.

Bilans porównawczy

Zestawienie ksiąg wyznaniowych ujawnia strukturalny dysonans. Augsburg mówi: przykazanie zniesione, niedziela ludzka i niewiążąca sumienia. Westminster mówi: przykazanie wieczne i moralne, niedziela jest jego nową formą. Anglikanie i baptyści w konfesjach milczą, a ich teologowie przyznają, że tekstu biblijnego brak. Te stanowiska nie mogą być prawdziwe równocześnie — a każde z osobna płaci swoją cenę wobec sola Scriptura: luterańskie czyni dzień święty rzeczą dowolną, westminsterskie opiera zmianę dnia na tradycji, którą gdzie indziej odrzuca, anglikańsko-baptystyczna praktyka wisi na zwyczaju. Wspólny mianownik jest tylko jeden i wypowiedziano go po obu stronach sporu: w Piśmie nie ma przeniesienia świętości z soboty na niedzielę. Protestant, który chce być konsekwentny wobec własnej zasady formalnej, stoi więc przed wyborem, który trafnie opisali i Hiscox, i — z przeciwnej strony — polemiści katoliccy: albo autorytet tradycji, albo powrót do dnia, „który pobłogosławił Bóg i poświęcił" (Rdz 2,3). Księgi wyznaniowe protestantyzmu, czytane razem, są mimowolnym świadkiem na rzecz szabatu.

Źródła

Kwame Adu Poku, Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day, sekcje: Lutheran, Presbyterian, Church of England, Episcopal, Baptist, Congregationalist (Konfesja Augsburska art. 28, Westminster XIX,5, Hiscox, Taylor, Domville, Farrar i in.; antologia cytatów — przy użyciu naukowym wskazana weryfikacja u źródeł).
Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire, rozdz. 2 (Luter, Duży Katechizm, Augsburg art. 28, Kalwin, Synod w Dordrechcie, Westminster XXI,7).
John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week, rozdz. 22 i 25 (stanowiska reformatorów i przejęcie czwartego przykazania przez niedzielę).